Notitie voor 27 maart

Aan de leden van de gemeenteraad, B&W, en overige ter zake betrokkenen.

Van de groep Theresiakerk Den Haag / Nieuw Hart voor de Wijk

Korte notitie inzake agenda punt Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) ten aanzien van aanvraag omgevingsvergunning ter plaatse van Apeldoornselaan 240-242 en Dierenselaan195 (kenmerk en RISnummer 301743)


Inleiding: pas op de plaats en nieuw initiatief

Op 27 maart a.s. (2019) zal de commissie ruimte van de gemeenteraad vergaderen over bovengenoemde Wabo. Onze groep, die bestaat uit betrokken bewoners van de wijk Rustenburg-Oostbroek en andere belanghebbenden, pleit voor uitstel van de besluitvorming, een redelijke gelegenheid voor onderzoek tot herbestemming van de kerk en raadpleging van de buurtbewoners.

Wij hebben geconstateerd dat rond de besluitvorming over deze zaak nauwelijks met omwonenden gecommuniceerd is en dat er door betrokken partijen meerdere vormfouten zijn gemaakt.  Mede omwille van de grote gevolgen van sloop van de Theresiakerk voor de wijk, is een U-wending noodzakelijk. Onze groep wil graag een voortrekkersrol spelen, om een alternatief plan voor kerkgebouw en wijk te realiseren, en verwacht van de gemeente een gedegen ondersteuning daarbij.

Inhoud

Communicatie en besluitvorming                                                                              1

De wijk Rustenburg-Oostbroek: verleden en heden                                                   2

Ons plan – herbestemming als plek van ontmoeting                                                  3

Architectuurhistorische waarde                                                                                  4

Teresiatoren: een slecht plan                                                                                      4

Wat hebben wij nodig?                                                                                              5

Samenvattend                                                                                                            6

Communicatie en besluitvorming

Na onderzoek hebben we geconcludeerd dat de communicatie tussen gemeente, bisdom/parochie en projectontwikkelaar én de wijkbewoners en overige belanghebbenden (zoals de ondernemers) in de afgelopen jaren onder de maat is geweest.

Wij spreken hier op deze plek vooral de gemeente op aan – gezien het grote gemeenschappelijke belang van het betreffende gebouw, en de grote gevolgen van sloop en nieuwbouw voor alle betrokkenen. Verzoeken om informatie door omwonenden aan de gemeente zijn jarenlang onbeantwoord gebleven, (aangetekende) post is niet of onjuist bezorgd, een fatsoenlijke informatiebijeenkomst voor belanghebbenden werd niet nodig bevonden, etc. Terwijl het beeld wordt opgehangen dat de gemeente ‘geen partij’ is en het aan de ontwikkelaar overlaat om tot een werkbaar plan te komen en de bewoners te informeren, is de ontwikkelaar in jarenlang actief gefaciliteerd in de vorm van gemeentelijke medewerkers op deze casus. De gemeente heeft zelfs de brieven geschreven en laten verspreiden voor de tot zover gehouden ‘inloopavonden’. De uitnodigingen hiertoe zijn daags voorafgaand aan deze inloopavonden bij een ‘paar honderd’ adressen rondom de kerk op de mat beland en niet bij vele duizenden gezinnen die de wijk rijk is. Medewerkers van de gemeente Den Haag hebben bewoners en betrokkenen enkel op passieve manier bijgestaan, in de zin van verwijzing naar een link om een zienswijze in te dienen, of een plek om stukken te zien. Hier is al met al van een ongerechtvaardigde en risicovolle onevenwichtigheid sprake geweest.

Ook in de huidige fase schiet de informatievoorziening aan belanghebbenden in ernstige mate tekort – indieners van de 24 zienswijzen hebben hier, afgezien van een ontvangstbevestiging, nooit nader over vernomen, laat staan dat zij de mogelijkheid hebben om hun visie op 27 maart mondeling toe te lichten. De zienswijzen, die volgens de agenda voor de vergadering van 27 maart aan de stukken zouden worden toegevoegd, zijn vervangen door een samenvatting waarin de indieners uit onze groep hun zorgen en vragen niet of slechts met moeite herkennen. Hier is ons inziens sprake van desinformatie van de raadsleden, die aldus niet kunnen vernemen hoe de mensen die zij vertegenwoordigen, over de plannen denken.

De wijk Rustenburg-Oostbroek: verleden en heden

De wijk Rustenburg-Oostbroek, ‘het geheim van Den Haag’, onbekend bij degenen die er nooit geweest zijn en enigszins vergeten door de politiek, is een wijk op een keerpunt. Het gaat om een dichtbebouwde wijk dicht bij het centrum, bestaande uit voornamelijk originele woningen in de Nieuwe Haagse School gebouwd. De huizen zijn niet groot, vaak zijn het portiekflats, maar er zijn ook eensgezinswoningen. Het merendeel zijn koopwoningen. In deze ‘buurt van aankomst’ vestigden zich in de jaren ’30 sociale stijgers vanuit de Schilderswijk.[1] Decennia later kwamen Turkse en Marokkaanse gastarbeiders, weer later gevolgd door mensen uit Suriname. Tegenwoordig is de buurt aanlegsteiger voor MOE-landers en ziet steeds meer jonge arbeidsmigranten uit Zuid-Europa instromen. Recentelijk vestigt zich er een groeiende groep hoger opgeleiden die onder druk van de krappe woningmarkt elders in de Randstad, en aangetrokken door sfeer en uiterlijk van de wijk, hier hun nieuwe thuis zoeken. Dit maakt een in alle opzichten gemengde bevolking, zowel wat betreft taal, religie, etniciteit, maar ook wat betreft verschillen in inkomen en opleiding.

In de besluitvorming lijkt geen enkele gedachte gewijd aan de toekomst van de wijk, en de vraag hoe deze verschillende groepen mensen met elkaar te verbinden, om communicatie en leefbaarheid te vergroten, en buurtparticipatie te bevorderen. Dit terwijl daar bij de gemeente wél grote zorgen over bestaan: “Over het algemeen is de sociale cohesie in de wijk matig te noemen en zijn er relatief weinig bewoners actief in de wijk. Als dit de komende jaren niet wordt aangepakt, dan bestaat de kans dat de wijk sterk achteruitgaat.” “Tegemoetkomen aan de grote behoefte aan een ontmoetingslocatie voor de bewoners.” [2] wordt als een belangrijke stap gezien, maar de meest voor de hand liggende plek voor zo’n locatie, de Theresiakerk zou afgebroken moeten worden? Wij zijn de wijk ingetrokken en hebben gemerkt dat a) bewoners nauwelijks op de hoogte zijn van de besluitvorming en de consequenties daarvan, en b) dat alleen al de gesprekken hierover als een begin van meer verbinding wordt ervaren.

Ons plan – herbestemming als plek van ontmoeting

Een mini-enquête, begin november 2018 gehouden onder omwonenden en bezoekers van de Dierenselaan, leverde een aantal interessante data op: 1) niemand vond dat de straat/wijk een tweede grote supermarkt nodig had, 2) niemand was vóór sloop van het kerkgebouw, 3) er was veel behoefte aan een plek van ontmoeting, tegen eenzaamheid, met voorzieningen met name voor ouderen en jongeren.

Het plan dat we in ontwikkeling hebben, komt aan deze verlangens uit de wijk tegemoet. Met advies en steun van meerdere professionals (zie onderaan deze notitie) hebben we gekeken naar financiële haalbaarheid, duurzame exploitatie en vergroening, alsmede naar de uitstraling buiten de wijk en zelfs buiten de stad. Doorrekening van de plannen moet nog plaatsvinden, met mogelijk geïnteresseerde ontwikkelaars zijn we in gesprek. Hieronder een overzicht van de functies die op het kavel en in de gebouwen voorzien zijn:

  1. Centrale ruimte:

De centrale ruimte van de kerk is uitermate geschikt voor culturele en informatieve activiteiten (concerten, lezingen, etc.) – om deze te combineren met verwante dragende voorzieningen zou zij ruimte kunnen bieden aan een grand café met werkplekken voor z.z.p.’ers, een wijkbibliotheek, en een aantrekkelijke grote (kantoor)boekhandel. De bibliotheek zou de leerlingen van de vele scholen in de omgeving kunnen bedienen, en de ouderen in de wijk de lange weg naar de Weimarstraat of de Leyweg te besparen. Onze wijk is dichtbevolkt genoeg om een vestiging te rechtvaardigen. Met ondernemers zijn wij reeds in gesprek over mogelijkheden tot exploitatie passend bij aard en functie van het gebouw.

  • Souterrain

In het souterrain is een zaal die gebruikt kan worden door kleinschalige initiatieven van en voor wijkbewoners, zoals ook in vroeger dagen is gebeurd. Te denken is aan huiswerkbegeleiding, schuldhulpverlening, of muziek oefenruimtes.

  • Pastoriegebouw

Het pastoriegebouw is een aantrekkelijke centrale plek voor de vele kleinere kantoren (zoals accountants, belastingadviseurs, etc.) die zich nu her en der in de wijk bevinden. Verhuur van zes kantoren kan rente en lopend onderhoud van de kerk opbrengen. Het is verbindend, omdat de ondernemingen die zich veelal op een eigen etnisch of talig onderscheiden achterban richten, een gebouw gaan delen, wat integratie bevordert.

  • Klooster

Het aan de Kootwijkstraat liggende klooster is inpandig gerenoveerd en is met minimale investeringen geschikt te maken voor bijvoorbeeld  ruime gezinswoningen of ± 20 studio’s voor starters en studenten. Ook valt in samenspraak met in de wijk gevestigde zorgverleners te denken aan een voorziening in de vorm van bijvoorbeeld een logeerhuis voor wijkbewoners die zorg nodig hebben na een ziekenhuisopname.

  • Tuin

De tuin van de kerk zou behouden en opgeknapt worden. Uit recent onderzoek blijkt dat dit binnen een kort tijdsbestek en met een minimale investering te doen is  De tuin kan opengesteld worden voor vrijwilligers die er een pluktuin voor wijkbewoners van maken, met tevens een educatieve functie voor de scholieren in de wijk, die dan niet hoeven te reizen om natuur te beleven.

  • Dak

Het grote op het Zuiden gelegen dak zou, voorzien van zonnecellen, energie kunnen opwekken om de gebouwen klimaatneutraal te verwarmen, en mogelijk zelfs een inkomstenbron kunnen vormen.

Architectuurhistorische waarde

Ondanks  sloop en verbouwingen van enkele gebouwen in de wijk, is het oorspronkelijk ontwerp van de straten en woningen nog aanwezig. Het architectonisch sluitstuk van deze opzet is de Theresiakerk, alom door deskundigen erkend als een gebouw van grote schoonheid en architectuurhistorische waarde. De benaming van het gebouw als ‘Arc de Triomphe van Den Haag’, is zeer treffend omdat het de imposante markering vormt van het planologisch vork-ontwerp van de hoek Apeldoornselaan-Dierenselaan. Deze vork-splitsing is kenmerkend voor de stadsontwerpen van Berlage, en in de wijk Rustenburg-Oostbroek met een kostenbesparende ‘truc’ behouden in de latere uitwerking van Berlage’s ontwerp door andere stadsarchitecten.[3]

Ook als zelfstandig ontwerp is de Theresiakerk, ontwerpen door N. Molenaar jr, en J.B. van Sante, een uniek gebouw. De ruime, rustgevende bogen in de centrale ruimte, de houten plafondconstructie, de ingenieuze lichtinval – vele aspecten maken dat hier sprake is van een uniek architectonisch ontwerp. [4] Niet alleen Den Haag gaat achteruit als dit gebouw verdwijnt, vooral laat de politiek dan ‘de wijk vallen’. Afgezien van de voormalige bioscoop en warenhuis die nu door de kerk van Johan Maasbach wordt geëxploiteerd, zijn er dan geen imposante historische gebouwen meer in de wijk. De Theresiakerk herkent iedere bewoner direct bij thuiskomst, en is een ankerpunt van het wijkgevoel. Een wijk die, volgens de gemeente, op een kantelpunt staat en die ‘achteruit’ dreigt te gaan, zou men niet van haar ruimtelijk waardevolle ‘hart’ moeten ontdoen. Dit gaat lijnrecht in tegen de ontwikkeling dat publieke functies juist terúg naar de wijken moeten worden gebracht!

Teresiatoren: een slecht plan

In de ruimtelijke onderbouwing die Kavel B.V. heeft aangeleverd ten behoeve van de omgevingsvergunning hebben we vele gebreken aangetroffen. De onderbouwing laat vragen over het welzijn en woongenot van omwonenden, de waarde-ontwikkeling van omringend vastgoed, het milieu (deels) onbeantwoord, is gebaseerd op verjaard onderzoek (uit 2015), en bevat zelfs misleidende en onjuiste informatie. Hier kunnen enkel een paar punten genoemd worden:

1) de toename van de geluidsoverlast door toegenomen verkeer na de bouw van de Teresiatoren wordt dermate ernstig geacht dat de nieuw te bouwen woningen van extra geluidsisolatie worden voorzien. Dat er honderden woningen rondom het complex niet geluidsgeïsoleerd zijn, wordt niet genoemd. Hoe de deels weinig draagkrachtige huurders of eigenaren zichzelf hierin moeten beschermen is onbekend.

2) over eventuele schade aan koopwoningen in de nabijheid van de kerk a.g.v. sloop- en bouwwerkzaamheden is met omwonenden niet gecommuniceerd.

3) door het verwijderen van een flink stuk groen – zoals het kappen van meer dan 20 (oude/grote) bomen op het perceel waarop de Wabo betrekking heeft – én de toename van verkeersbewegingen in de omgeving, zal een toename van fijnstof plaatsvinden.

4) het leefgebied van o.a. de beschermde dwergvleermuis en andere dieren wordt vernietigd.

De komst van een XL-supermarkt op deze plek zal de verlevendiging van de Dierenselaan niet bevorderen, daar er geen ‘trek’ over de laan ontstaat, en de klanten die groot komen inslaan weinig interesse zullen hebben in de kleinere, veelal etnisch en religieus geprofileerde winkels op de laan. De ingeplande parkeerplaatsen zijn slechts bedoeld voor supermarktbezoekers. Economisch is het effect van de nieuwbouw daarom negatief, behalve natuurlijk voor de uitbater van de supermarkt en de projectontwikkelaar.

De 17 beloofde woningen vormen slechts  een druppel op de gloeiende plaat in het licht van de woningnood in de stad. Het is niet te begrijpen dat een dergelijk aantal woningen, in een al zeer dicht bebouwde en bevolkte wijk, wordt verdedigd als een bijdrage aan de oplossing van het woningtekort. Het lijkt eerder alsof het toverwoord ‘woningen’ ingezet is in de planvorming om de komst van de supermarkt, met de beschreven negatieve effecten, enigszins uit het zicht van de politiek verantwoordelijken te houden.

Ten slotte draagt de geplande bouw bij aan de verstening van de wijk, en in geen enkel opzicht aan de behoefte aan een plek voor gemeenschappelijke activiteiten van bewoners. De voorziene bouw haalt bovendien een groot stuk van de vrije ruimte die nu om de kerk ligt, in de vorm van groen en een breed trottoir, weg, hetgeen de rotonde en de ingang van de winkelstraat onaantrekkelijk en claustrofobisch zal maken. Kortom: de Teresiatoren is  een slecht plan,  voor de wijk, voor de stad, voor het groen en de dieren die er leven. Voor de toekomst, voor de bewoners, en voor Den Haag, móet een beter plan ontwikkeld worden.

Wat hebben wij nodig?

De groep Theresiakerk Den Haag / Nieuw Hart voor de Wijk, die opkomt voor de leefbaarheid en omgevingskwaliteit van de wijk vraagt omtijd en ondersteuning.

Tijd: het concept-plan voor herbestemming van de kerk is in samenspraak met deskundigen en wijkbewoners ontwikkeld. Voor het uitwerken ervan, de financiële onderbouwing, en het voortgaand betrekken van omwonenden is een periode van minstens driekwart jaar nodig.

Ondersteuning: voor bovengenoemde activiteiten zijn middelen en mankracht nodig waarover wij (vrijwilligers) niet beschikken. Daarom hebben we deskundige hulp van medewerkers van de gemeente, alsmede facilitaire ondersteuning in diverse vormen nodig.

Samenvattend

Rustenburg-Oostbroek is geen probleemwijk, maar ook geen wijk zonder zorgen. Omdat ze overal tussenin zit, lijkt zij jarenlang aan de aandacht van de gemeente ontsnapt te zijn. De voorgenomen sloop van grote delen van de wijk is door wijkbewoners succesvol tegengehouden, waarop in 2000 verklaard is door de gemeente dat er in de wijk ‘niet meer gesloopt zal worden’.[5] De bewoners zijn gehecht aan hun wijk, en terecht! Sloop van de Theresiakerk betekent: de wijk laten vallen.

Zorgen over de wijk – o.a. met betrekking tot eenzaamheid, verkeersdrukte, parkeerdruk, veiligheid, gebrek aan samenhang en overlast van alcoholmisbruik – verdienen serieuze aandacht en vooruitziende plannen. Het plan voor de bouw van de Teresiatoren voegt niets positiefs toe, maar draagt bij aan verdere versnippering. De wijk heeft niet nog meer verkeersoverlast, luchtverontreiniging, grootschalige inkoopmogelijkheid van drank en een hangplek in de avond nodig (effecten van de beoogde supermarkt), maar een ruimte die groen, rust, schoonheid, ontmoeting en opbouwende waarden in zich verenigt – een her-bestemde Theresiakerk.


[1] Zie: Onderstromen. Over publieke meningsvorming en veerkracht in acht Haagse buurten, Emma Communicatie, 2018.

[2] Voor beide citaten zie wijkprogramma 2016-2019, p. 8.

[3] Daar de altijd ‘schuine’ huizen te duur in bouw zouden worden, werd besloten om de Dierenselaan recht te maken, maar pas na een bocht, waardoor het aanzicht voor wie aankomt behouden bleef.

[4] Zie de brief van Dr. Herman Wesseling, deskundige religieus erfgoed, in bijlage.

[5] Zie: wikipedia – https://nl.wikipedia.org/wiki/Rustenburg_en_Oostbroek